Rusałka

także: rusałki, najada, najady

Czym jest rusałka

W świecie Wiedźmina rusałka to nimfa wodna, czyli najada: żywa, rozumna istota żyjąca w jeziorach i rzekach, bliska krewniaczka driad z lasów. Nie jest duchem ani upiorem, choć tak wyobrażają ją sobie ludowe opowieści. Rusałki są wyłącznie kobietami, zwykle pięknymi, o długich czarnych albo zielonych włosach. Wobec ludzi, a zwłaszcza wobec mężczyzn, bywają przyjazne, ale zabawa z rusałką w wodzie potrafi skończyć się dla człowieka utonięciem.

To hasło stoi w bestiariuszu, bo tam szuka go większość czytelników. W tytule wyjaśniamy, czym rusałka jest naprawdę: nimfą, a nie potworem.

Wygląd

Rusałka wygląda jak młoda, zgrabna kobieta. Ma cerę od alabastrowo bladej po zielonkawą, długie włosy, najczęściej czarne lub zielone, i ciemne oczy. Niektóre mają między palcami błony, które pomagają im pływać. Ludzie i elfy uważają je za bardzo urodziwe.

Zwyczaje

Rusałki żyją w słodkiej wodzie, w jeziorach, stawach i rzekach, i nie mogą zbyt długo przebywać na lądzie. Na suchym przesychają, co sprawia im ból, a w końcu grozi im uduszeniem. Są płoche i dzikie, ale nie wrogie. Ludzie oskarżają je o porywanie dzieci, zwłaszcza dziewczynek, co przypomina opowieści o driadach. W „Wieży jaskółki”, w ludowej gawędzie o nocy Saovine, pada przestroga, by matki pilnowały wtedy dzieci, bo rusałka albo płaczka może je porwać i podrzucić w zamian odmieńca.

Ponieważ są wyłącznie kobietami, rusałki potrzebują do rozmnażania mężczyzn innych ras. Wabią więc młodych mężczyzn do wody na wspólne igraszki. Zwykle kończy się to przyjaźnie, ale zdarza się, że zapatrzona w przyjemność rusałka zapomina, że człowiek nie oddycha pod wodą. Z takich wypadków biorą się ludowe opowieści o rusałkach topiących kochanków.

Rusałka a bruxa

Najciekawsza wzmianka o rusałkach w książkach Andrzeja Sapkowskiego pojawia się w opowiadaniu „Ziarno prawdy”. Geralt i przeklęty Nivellen widzą milczącą, czarnowłosą, bladą Vereenę, która znika na długie godziny nad wodą, i biorą ją za rusałkę. Pomyłka okazuje się śmiertelnie groźna: Vereena to bruxa, wampirzyca. Sapkowski wykorzystuje tu to, że czarnowłosą, bladą rusałkę naprawdę łatwo pomylić z dużo groźniejszą istotą.

Skąd nazwa

Nazwa pochodzi z wierzeń wschodnich i zachodnich Słowian. Tam rusałki to zwykle dusze młodych dziewcząt, które utonęły albo zmarły przed ślubem. Mieszkały w wodach, na łąkach i w lasach, tańczyły w księżycowe noce, a mężczyzn, którzy się do nich zbliżyli, łaskotały na śmierć albo wciągały do wody. Czczono je zwłaszcza w czasie wiosennych świąt, zwanych Rusaliami.

Sapkowski wziął ze słowiańskiego folkloru nazwę, urodę i ludowy strach przed rusałkami, ale zamienił upiora w żywą istotę natury, jedną z nimf, które według krasnoludów żyły na świecie, zanim przybyły cywilizowane rasy. W „Krwi elfów” Yarpen Zigrin, tłumacząc, jak nieludzie próbują ułożyć sobie życie obok ludzi, wyłącza z tego rusałki, nimfy i sylfidy: te według niego zawsze były dzikie, także wtedy, gdy ludzi jeszcze na Kontynencie nie było. To typowy dla wiedźmińskiego świata zabieg: ludowe przesądy o potworach okazują się tylko częściowo prawdziwe.

Rusałki a inne istoty wodne

Rusałki łatwo pomylić z innymi mieszkańcami wód, ale to zupełnie różne istoty. Syreny żyją w morzu i mają rybi ogon. Utopce to groźne, bezrozumne potwory z bagien. Wodnik to w książkach żabopodobny stwór z wód śródlądowych, a morski lud ryboludzi to jeszcze inna rasa. Rusałka jest z nich wszystkich najbliższa ludziom i elfom.

W grach i serialu

W grach CD Projekt RED rusałki pojawiają się rzadko. W pierwszym „Wiedźminie” (tylko w grze) nad jeziorem koło wioski Odmęty mieszka najada, służka Pani Jeziora i zdolna uzdrowicielka. Nękają ją utopce pod wodzą topielca Zefira, które ukradły jej naszyjnik z turkusem, dar od Pani Jeziora. Gdy Geralt się z nimi rozprawi, najada w nagrodę może na przykład uczynić go swoim dożywotnim pacjentem. Więcej o rusałkach piszą podręczniki do gier fabularnych, polska „Gra Wyobraźni” i „The Witcher TRPG”, ale to już dopowiedzenia spoza kanonu.

Serial Netflixa w 4. sezonie wraca do wersji ludowej, sprzecznej z książkami. Na bagnach, przez które przeprawia się drużyna Geralta, straszą rusałki będące duchami matki i córki, które zginęły, czekając na ratunek ojca. Wciągają towarzyszy wiedźmina pod wodę, a Geralt uwalnia wszystkich, dopiero gdy odgadnie zadaną przez nie zagadkę.

Najczęstsze pytania

Czy rusałka w Wiedźminie to duch utopionej kobiety? Nie. U Sapkowskiego rusałka to żywa nimfa wodna, krewniaczka driad. Wersja o duchu topielicy pochodzi ze słowiańskiego folkloru.

Czy rusałki są niebezpieczne? Zwykle nie. Bywają przyjazne, ale zdarza się, że wciągnięty do wody kochanek rusałki tonie.

W której książce pojawia się rusałka? Najwyraźniej w opowiadaniu „Ziarno prawdy” ze zbioru „Ostatnie życzenie”, gdzie Geralt bierze za rusałkę bruxę Vereenę.

Czy rusałki są w serialu „Wiedźmin”? Tak, w 4. sezonie, ale jako upiory zmarłych kobiet, czyli w wersji ze słowiańskiego folkloru, a nie z książek Sapkowskiego.

Czym różni się rusałka od syreny? Rusałka żyje w słodkich wodach i wygląda jak kobieta. Syrena żyje w morzu i ma rybi ogon.