Prawo Niespodzianki

także: Dziecko Niespodzianka, dziecko niespodzianka

Czym jest Prawo Niespodzianki

Prawo Niespodzianki to prastary zwyczaj ze świata Wiedźmina: ktoś, komu ocalono życie albo oddano wielką przysługę, obiecuje wybawcy nagrodę, a ten nie wskazuje jej sam, tylko prosi o coś, czego żaden z nich jeszcze nie zna. Najsłynniejsza formuła brzmi: dasz mi to, co już masz, a o czym nie wiesz. Zdarzają się też inne warianty, na przykład „to, co zastaniesz w domu, a czego się nie spodziewasz” albo „pierwsze, co wyjdzie ci na spotkanie”.

Najczęściej niespodzianką okazuje się dziecko: urodzone pod nieobecność ojca albo jeszcze nienarodzone. Tak rodzą się dzieci niespodzianki, związane z obcym człowiekiem więzią, którą w świecie Andrzeja Sapkowskiego uważa się za dzieło przeznaczenia. Prawo Niespodzianki jest jednym z filarów całego cyklu, bo to ono wiąże Geralta z Ciri.

Jak działa niespodzianka

Wynik bywa bardzo różny. Pierwszą rzeczą, która wyjdzie na spotkanie, może być pies, halabardnik przy bramie albo teściowa czekająca na zięcia z awanturą. W domu można zastać kochanka w łóżku żony. Ale najczęściej jest to właśnie dziecko, i wtedy zabawa z losem przestaje być zabawą.

W sadze panuje przekonanie, że z przeznaczeniem nie wolno igrać: kto złamie Prawo Niespodzianki, ściąga na siebie nieszczęście. Wiedźmini zabierali niegdyś dzieci niespodzianki do swoich twierdz, jak Kaer Morhen, i szkolili je na swoich następców. Nie każdy wiedźmin był jednak takim dzieckiem. Geralt sam prostuje tę plotkę: trafił do Kaer Morhen inną drogą, oddany przez matkę.

Pavetta i Jeż z Erlenwaldu

Łańcuch zdarzeń zaczyna się w opowiadaniu „Kwestia ceny”. Lata wcześniej rycerz zwany Jeżem z Erlenwaldu ocalił życie Roegnerowi, mężowi królowej Calanthe, i zażądał tego, co król zostawił w domu, nie wiedząc o tym. Była to nienarodzona jeszcze córka, Pavetta. Piętnaście lat później Jeż zjawia się w Cintrze po swoją nagrodę, akurat na uczcie, na której Pavetta ma wybrać męża.

Calanthe chce złamać obietnicę, ale Pavetta wybiera Jeża, bo od dawna potajemnie się z nim spotyka. Jeżem, czyli Dunym, okazuje się zresztą przeklęty książę, a później, jak ujawnia saga, nikt inny jak przyszły cesarz Nilfgaardu, Emhyr var Emreis.

Geralt i Ciri, dwa razy

Geralt, który na uczcie ratuje Jeża, dostaje od niego obietnicę dowolnej nagrody. Wiedźmin, jak to wiedźmin, prosi o to samo: o to, co Duny już ma, a o czym nie wie. Okazuje się, że Pavetta jest w ciąży. Dzieckiem niespodzianką Geralta zostaje nienarodzona jeszcze Ciri.

Geralt długo nie chce przyjąć tej więzi. W opowiadaniu „Coś więcej” wraca do Cintry, ale odchodzi bez dziecka. Potem, ciężko ranny, ratuje kupca Yurgę i w podziękowaniu znów prosi o to, co ten zastanie w domu, a czego się nie spodziewa. W domu Yurgi czeka Ciri, sierota wojenna, którą przygarnęła jego żona. Prawo Niespodzianki zadziałało po raz drugi i tym razem Geralt przyjmuje swoje przeznaczenie.

Inne dzieci niespodzianki

W świecie Wiedźmina krąży więcej takich historii. Opowiadane w nim legendy mówią o bohaterze Zatrecie Vorucie, oddanym krasnoludom, bo to on pierwszy wyszedł ojcu na spotkanie. W grze „Wiedźmin” (2007), w przygodzie „Cena neutralności”, pojawia się Deidre, dziecko niespodzianka wiedźmina Eskela.

Skąd ten motyw

Motyw przysięgi, której treści się nie zna, jest dużo starszy od Sapkowskiego. W słowiańskich baśniach za usługę diabła płaci się tym, czego się w domu nie spodziewa. W Księdze Sędziów Jefte ślubuje złożyć w ofierze pierwszą istotę, która wyjdzie mu na spotkanie, a wychodzi jego córka. Echo tego motywu jest też w baśni o Rumpelsztyku. Sapkowski wziął ten znany z folkloru schemat i zrobił z niego mechanizm przeznaczenia, na którym opiera się cała saga.

Najczęstsze pytania

Jak brzmi formuła Prawa Niespodzianki? Najczęściej: dasz mi to, co już masz, a o czym nie wiesz. Bywa też: to, co zastaniesz w domu, a czego się nie spodziewasz.

Jak Ciri stała się dzieckiem niespodzianką Geralta? Geralt pomógł Dunemu, ojcu Ciri, i poprosił o nagrodę według Prawa Niespodzianki. Pavetta była już w ciąży. Później przeznaczenie powtórzyło się w domu kupca Yurgi.

Czy Geralt był dzieckiem niespodzianką? Nie. Sam temu zaprzecza: do Kaer Morhen oddała go matka.

W której książce pojawia się Prawo Niespodzianki? Przede wszystkim w opowiadaniach „Kwestia ceny” (zbiór „Ostatnie życzenie”) i „Coś więcej” (zbiór „Miecz przeznaczenia”).